نویسندگان: معین چوگانباز و سیدرضا شبیری ۱. تاریخچه و معرفی (History and Introduction) بوئینگ ۷۲۷ (Boeing 727) یکی از تأثیرگذارترین هواپیماهای مسافربری جت در تاریخ هوانوردی تجاری است که توسط شرکت آمریکایی Boeing طراحی و تولید شد. این هواپیما با هدف پاسخگویی به نیاز شرکتهای هواپیمایی برای جابهجایی مسافران در مسیرهای کوتاه و متوسط و همچنین فعالیت در فرودگاههایی با باندهای کوتاهتر توسعه یافت. در دهه ۱۹۵۰ میلادی، با گسترش استفاده از هواپیماهای جت، بوئینگ به این نتیجه رسید که بازار هوانوردی علاوه بر هواپیماهای بزرگ و دوربردی مانند Boeing 707، به هواپیمایی کوچکتر و مناسبتر برای مسیرهای داخلی و منطقهای نیاز دارد. در تاریخ ۵ دسامبر ۱۹۶۰، بوئینگ رسماً پروژه ۷۲۷ را معرفی کرد. دو شرکت United Airlines و Eastern Air Lines هرکدام ۴۰ فروند از این هواپیما را سفارش دادند و به نخستین مشتریان اصلی آن تبدیل شدند. نخستین فروند Boeing 727 در ۲۷ نوامبر ۱۹۶۲ از خط تولید خارج شد و در ۹ فوریه ۱۹۶۳ نخستین پرواز آزمایشی خود را انجام داد. این هواپیما در سال ۱۹۶۴ وارد خدمت تجاری شد و Eastern Air Lines نخستین بهرهبردار آن بود. یکی از ویژگیهای شاخص این هواپیما، استفاده از سه موتور توربوفن در قسمت انتهایی بدنه و دم عمودی T شکل بود؛ طرحی که ظاهر ۷۲۷ را از بسیاری از هواپیماهای همدوره خود متمایز میکرد. در مجموع، ۱٬۸۳۲ فروند از خانواده Boeing 727 تولید شد. این هواپیما برای چندین دهه در خطوط هوایی سراسر جهان فعالیت کرد و به یکی از موفقترین محصولات تجاری بوئینگ تبدیل شد. ۲. روند توسعه و طراحی (Development and Design) طراحی Boeing 727 نتیجه بررسی نیازهای عملیاتی شرکتهای هواپیمایی در دهه ۱۹۶۰ بود. در آن زمان، بسیاری از فرودگاههای منطقهای امکانات و طول باند مناسبی برای پذیرش هواپیماهای بزرگ جت نداشتند. بنابراین، بوئینگ تصمیم گرفت هواپیمایی طراحی کند که بتواند با ظرفیت مناسب مسافر، در شرایط عملیاتی متنوعتری فعالیت کند. یکی از مهمترین تصمیمات مهندسی در این پروژه، انتخاب آرایش سهموتوره بود. برخلاف Boeing 707 که موتورهای آن زیر بالها نصب شده بودند، در 727 هر سه موتور در قسمت عقب بدنه قرار گرفتند. دو موتور در طرفین قسمت عقب بدنه نصب شدند و موتور سوم از طریق یک مجرای ورودی هوای مخصوص، از بالای بدنه به جریان هوای موردنیاز خود دسترسی پیدا میکرد. این آرایش چند مزیت مهم داشت: - آزاد ماندن قسمت زیرین بالها برای طراحی تجهیزات آیرودینامیکی. - کاهش نیاز به سازههای نگهدارنده موتور در زیر بال. - کاهش احتمال برخورد موتورهای زیر بال با موانع زمینی در بعضی شرایط عملیاتی. - امکان طراحی سیستمهای پیشرفته افزایش نیروی برآ. بالهای ۷۲۷ به سیستم فلپ سهشیاره مجهز شدند. این سیستم هنگام برخاست و فرود، نیروی برآ را افزایش میداد و به هواپیما کمک میکرد در سرعتهای پایینتر نیز عملکرد مناسبی داشته باشد. یکی دیگر از ویژگیهای مهم طراحی، استفاده از دم T شکل (T-Tail) بود. در این ساختار، سکان افقی در قسمت بالایی سکان عمودی قرار میگیرد. همچنین، بوئینگ در طراحی این هواپیما از سیستم کنترل پرواز هیدرولیکی تقویتشده، واحد توان کمکی (APU) و سیستمهای معکوسکننده نیروی رانش استفاده کرد. در مجموع، طراحی ۷۲۷ ترکیبی از نیازهای عملیاتی، محدودیتهای فرودگاهی و راهکارهای مهندسی پیشرفته زمان خود بود. ۳. انواع مدلها (Variants and Models) خانواده Boeing 727 در طول دوره تولید خود در چندین مدل اصلی توسعه یافت که هرکدام برای مأموریتهای متفاوتی طراحی شده بودند. Boeing 727-100 مدل اولیه این خانواده بود که در دهه ۱۹۶۰ وارد خدمت شد. این نسخه برای مسیرهای کوتاه و متوسط طراحی شده بود و در چیدمانهای مختلف امکان جابهجایی حدود ۱۰۰ تا ۱۳۰ مسافر را داشت. Boeing 727-100C نسخهای با قابلیت تبدیل به هواپیمای مسافربری و باری بود. این مدل دارای کف تقویتشده و تجهیزات مخصوص جابهجایی بار بود و شرکتهای هواپیمایی میتوانستند متناسب با نیاز خود از آن استفاده کنند. Boeing 727-100QC این نسخه با قابلیت Quick Change توسعه یافت. در این مدل، تغییر آرایش کابین از حالت مسافربری به باری سریعتر انجام میشد. Boeing 727-200 این مدل با افزایش طول بدنه نسبت به نسخه ۱۰۰ توسعه یافت. دو بخش ۱۰ فوتی به بدنه اضافه شد و ظرفیت جابهجایی مسافران افزایش پیدا کرد. Boeing 727-200 Advanced نسخه پیشرفتهتر ۷۲۷-۲۰۰ بود که با بهبود موتور، افزایش ظرفیت سوخت، اصلاحات سازهای و ارتقای عملکرد عملیاتی معرفی شد. این مدل از مهمترین و موفقترین نسخههای خانواده ۷۲۷ محسوب میشود. Boeing 727-200F نسخه باری اختصاصی بود که برای انتقال محمولههای تجاری طراحی شد. این هواپیماها در شرکتهای حملونقل بار و پستی مورد استفاده قرار گرفتند. ۴. مشخصات فنی و ابعاد (Technical Specifications and Dimensions) مشخصات فنی Boeing 727 بسته به مدل و تجهیزات نصبشده متفاوت است. اعداد زیر عمدتاً مربوط به نسخه 727-200 Advanced هستند. مشخصات| مقدار تقریبی طول هواپیما| ۴۶٫۷ متر فاصله دو سر بال| ۳۲٫۹۲ متر ارتفاع| ۱۰٫۳۶ متر مساحت بال| ۱۵۳٫۳ مترمربع تعداد موتورها| ۳ دستگاه نوع موتور| Pratt & Whitney JT8D وزن خالی| حدود ۳۸٬۷۰۰ کیلوگرم حداکثر وزن برخاست| حدود ۹۵٬۳۰۰ کیلوگرم حداکثر سرعت| حدود ۱٬۰۱۰ کیلومتر بر ساعت سرعت کروز| حدود ۹۱۵ کیلومتر بر ساعت سقف پروازی| حدود ۳۵٬۰۰۰ تا ۴۰٬۰۰۰ پا خدمه پروازی| ۳ نفر در کابین خلبان نکته: حداکثر وزن برخاست و برخی مشخصات عملکردی به زیرمدل و پیکربندی هواپیما بستگی دارند. ۵. موتور و سیستم پیشرانه (Engines and Propulsion System) یکی از مهمترین ویژگیهای Boeing 727 استفاده از سه موتور توربوفن ساخت شرکت آمریکایی Pratt & Whitney بود. این موتورها از خانواده JT8D بودند که در بسیاری از هواپیماهای تجاری نسل اول جت مورد استفاده قرار گرفتند. سه موتور در قسمت انتهایی بدنه قرار داشتند: - موتور شماره ۱: در سمت چپ قسمت عقب بدنه. - موتور شماره ۲: در مرکز بدنه و متصل به مجرای ورودی هوای بالایی. - موتور شماره ۳: در سمت راست قسمت عقب بدنه. موتور مرکزی از طریق یک مجرای هوای ویژه که از بالای بدنه عبور میکرد، تغذیه میشد. این طراحی یکی از شاخصترین ویژگیهای مهندسی ۷۲۷ است. بسته به مدل، موتورهای مختلفی از خانواده JT8D روی هواپیما نصب شدند؛ از جمله: - JT8D-1 - JT8D-7 - JT8D-9 - JT8D-15 - JT8D-17 میزان نیروی رانش در نسخههای مختلف متفاوت بود. برای نمونه، برخی نسخههای پیشرفتهتر موتور JT8D-17 میتوانستند حدود ۱۶٬۰۰۰ پوند نیروی رانش تولید کنند. یکی دیگر از قابلیتهای مهم این هواپیما، استفاده از سیستم معکوسکننده نیروی رانش (Thrust Reverser) بود که پس از فرود به کاهش سرعت هواپیما کمک میکرد. ۶. ظرفیت مسافر و بار (Passenger and Cargo Capacity) ظرفیت مسافر Boeing 727 با توجه به مدل و آرایش صندلیها متفاوت بود. در مدل 727-100 ظرفیت معمول مسافری کمتر از نسخه ۲۰۰ بود. با معرفی مدل 727-200، طول کابین افزایش یافت و امکان نصب صندلیهای بیشتر فراهم شد. در آرایش تککلاسه، برخی نسخههای 727-200 امکان حمل حداکثر ۱۸۹ مسافر را داشتند. در آرایش دوکلاسه، ظرفیت معمول کمتر بود و فضای بیشتری برای صندلیهای درجه یک در نظر گرفته میشد. این هواپیما علاوه بر جابهجایی مسافران، در نسخههای باری نیز فعالیت گستردهای داشت. مدلهای باری ۷۲۷ به دلیل وجود درب بار و تجهیزات مخصوص بارگیری، برای حمل محمولههای پستی، بستههای تجاری و کالاهای صنعتی مناسب بودند. یکی از بهرهبرداران مهم نسخههای باری این هواپیما، شرکت Federal Express بود که از ۷۲۷ برای توسعه شبکه حملونقل سریع خود استفاده کرد. ۷. ظرفیت سوخت و برد پروازی (Fuel Capacity and Flight Range) ظرفیت سوخت یکی از عوامل تعیینکننده در برد پروازی و وزن عملیاتی هواپیما است. در نسخه Boeing 727-200 Advanced، ظرفیت سوخت داخلی استاندارد حدود ۸٬۱۸۵ گالن آمریکایی، معادل تقریباً ۳۱٬۰۰۰ لیتر بود. در برخی پیکربندیها، ظرفیت سوخت اختیاری تا حدود ۹٬۸۰۵ گالن آمریکایی، معادل تقریباً ۳۷٬۰۲۰ لیتر افزایش پیدا میکرد. برد پروازی نیز با توجه به میزان سوخت، وزن مسافران و بار، شرایط جوی، ارتفاع پرواز و ذخیره سوخت موردنیاز تغییر میکرد. برای نمونه، برد تقریبی نسخه 727-200 Advanced در پیکربندی مشخص میتوانست به حدود ۲٬۱۷۵ مایل دریایی برسد. باید توجه داشت که حداکثر برد با بیشترین ظرفیت بار تجاری یکسان نیست؛ افزایش وزن بار و مسافران میتواند برد قابل دستیابی را کاهش دهد. ۸. کابین خلبان و اویونیک (Cockpit and Avionics) کابین خلبان Boeing 727 از نظر طراحی و تجهیزات متعلق به نسل هواپیماهای جت کلاسیک است. برخلاف بسیاری از هواپیماهای مسافربری جدید که از نمایشگرهای دیجیتال بزرگ و سیستمهای یکپارچه استفاده میکنند، کابین اصلی ۷۲۷ عمدتاً بر پایه ابزارهای آنالوگ طراحی شده بود. این هواپیما دارای سه خدمه پروازی در کابین خلبان بود: ۱. کاپیتان (Captain) ۲. کمکخلبان (First Officer) ۳. مهندس پرواز (Flight Engineer) مهندس پرواز وظیفه نظارت بر بسیاری از سیستمهای فنی هواپیما، از جمله موتورها، سوخت، برق، هیدرولیک و وضعیت تجهیزات را بر عهده داشت. از تجهیزات و سامانههای مهم کابین میتوان به موارد زیر اشاره کرد: - سیستم ناوبری رادیویی (Radio Navigation). - سیستم خلبان خودکار (Autopilot). - سامانه مدیریت و کنترل موتور. - تجهیزات ارتباط رادیویی VHF. - سامانه ناوبری VOR و ILS. - ابزارهای آنالوگ سرعتسنج، ارتفاعسنج و VSI. - سیستمهای هشدار و نظارت بر وضعیت هواپیما. بسته به سال ساخت و تجهیزات نصبشده، برخی هواپیماها در طول عمر عملیاتی خود ارتقای اویونیک را تجربه کردند. ۹. عملکرد پروازی (Flight Performance) Boeing 727 به دلیل طراحی بالها و سیستم پیشرفته فلپهای خود، عملکرد قابلتوجهی در مراحل برخاست و فرود داشت. سیستم Triple-Slotted Flaps با افزایش نیروی برآ در سرعتهای پایین، به هواپیما کمک میکرد در باندهای کوتاهتر نیز عملیات پروازی انجام دهد. سرعت کروز این خانواده در حدود ۹۰۰ کیلومتر بر ساعت بود و سقف پروازی آن بسته به مدل و شرایط عملیاتی به حدود ۴۰ هزار پا میرسید. یکی از ویژگیهای عملیاتی این هواپیما، وجود موتورهای نصبشده در قسمت عقب بدنه بود که موجب آزاد ماندن بالها برای نصب تجهیزات آیرودینامیکی میشد. همچنین، استفاده از سیستمهای معکوسکننده رانش و ترمزهای چرخ، نقش مهمی در کاهش سرعت پس از فرود داشت. با وجود عملکرد مناسب، ۷۲۷ به دلیل طراحی سهموتوره و مصرف سوخت بیشتر نسبت به بسیاری از هواپیماهای دوموتوره جدید، بهتدریج از نظر اقتصادی با محدودیت مواجه شد. ۱۰. سیستمهای ایمنی (Safety Systems) Boeing 727 برای دوران خود به مجموعهای از سیستمهای ایمنی و حفاظتی مجهز بود. این تجهیزات برای کمک به خدمه در کنترل هواپیما، شناسایی شرایط غیرعادی و مدیریت خرابیهای احتمالی طراحی شده بودند. مهمترین سامانهها عبارت بودند از: سیستم هیدرولیک (Hydraulic System) سیستم هیدرولیک نیروی لازم برای عملکرد برخی تجهیزات کنترلی و مکانیکی هواپیما را تأمین میکرد. سیستم هشدار و اعلام حریق (Fire Detection and Extinguishing) این سیستم برای شناسایی آتش در بخشهای مشخصی از هواپیما، بهویژه قسمت موتور، طراحی شده بود و امکان استفاده از تجهیزات اطفای حریق را فراهم میکرد. سیستم حفاظت در برابر واماندگی (Stall Warning) با نزدیک شدن هواپیما به شرایط واماندگی، تجهیزات هشداردهنده خلبانان را از وضعیت خطرناک آگاه میکردند. سیستم هشدار کاهش فشار کابین (Cabin Pressurization Warning) این سامانه برای نظارت بر فشار کابین و آگاهی خدمه از شرایط غیرعادی فشار مورد استفاده قرار میگرفت. سیستم برق اضطراری و APU واحد توان کمکی (Auxiliary Power Unit) امکان تأمین بخشی از نیازهای الکتریکی و پنوماتیکی هواپیما را در شرایط زمینی فراهم میکرد. سیستم ثبت اطلاعات پرواز تجهیزات FDR و CVR برای ثبت اطلاعات پروازی و مکالمات کابین خلبان مورد استفاده قرار میگرفتند و نقش مهمی در بررسی سوانح داشتند. توجه به این نکته ضروری است که سطح تجهیزات ایمنی و ناوبری در همه نسخههای ۷۲۷ یکسان نبود و در طول سالهای بهرهبرداری، تغییرات و ارتقاهای مختلفی روی آنها انجام شد. ۱۱. سوانح و حوادث مهم (Major Accidents and Incidents) با وجود موفقیت تجاری Boeing 727، این هواپیما نیز در طول چند دهه فعالیت خود درگیر سوانح مختلفی شد. بررسی این حوادث نقش مهمی در توسعه دانش ایمنی پرواز و اصلاح رویههای عملیاتی داشته است. ۱. سانحه Iran Air Flight 291 – سال ۱۹۸۰ در تاریخ ۲۱ ژانویه ۱۹۸۰، پرواز ۲۹۱ شرکت هواپیمایی ایرانایر با یک فروند Boeing 727 هنگام نزدیک شدن به فرودگاه مهرآباد تهران در منطقه کوهستانی سقوط کرد. در این سانحه ۱۲۸ نفر جان خود را از دست دادند. این حادثه یکی از مهمترین سوانح تاریخ هوانوردی ایران محسوب میشود و اهمیت رعایت حداقل ارتفاعهای ایمن، ناوبری دقیق و آگاهی از شرایط جغرافیایی مسیر را نشان میدهد. ۲. سانحه PSA Flight 182 – سال ۱۹۷۸ در ۲۵ سپتامبر ۱۹۷۸، یک فروند Boeing 727 متعلق به شرکت Pacific Southwest Airlines هنگام نزدیک شدن به فرودگاه سندیگو با یک هواپیمای سبک Cessna 172 برخورد کرد. در مجموع ۱۴۴ نفر در دو هواپیما و روی زمین جان باختند. بررسی NTSB نشان داد که از دست رفتن جداسازی بصری و مشکلات مربوط به هماهنگی و کنترل ترافیک هوایی از عوامل اصلی این سانحه بودند. این حادثه در توسعه سامانههای هشدار برخورد هوایی و بهبود روشهای جداسازی ترافیک هوایی اهمیت زیادی داشت. ۳. سانحه Dan-Air Flight 1008 – سال ۱۹۸۰ در ۲۵ آوریل ۱۹۸۰، یک فروند Boeing 727 متعلق به شرکت Dan-Air در مسیر منچستر به تنریفه در جزایر قناری سقوط کرد. هواپیما هنگام پرواز در شرایط ابری به منطقه کوهستانی برخورد کرد. تمام ۱۴۶ سرنشین هواپیما جان خود را از دست دادند. گزارش بررسی سانحه، اهمیت رعایت ارتفاعهای ایمن، آگاهی موقعیتی خلبان و مدیریت صحیح عملیات تقرب در مناطق کوهستانی را برجسته کرد. ۴. سانحه Pan Am Flight 759 – سال ۱۹۸۲ در ۹ ژوئیه ۱۹۸۲، پرواز ۷۵۹ شرکت Pan American World Airways با یک فروند Boeing 727 هنگام برخاست از فرودگاه نیواورلئان با پدیده میکروبِرست (Microburst) و بادبرشی شدید مواجه شد. هواپیما پس از برخاست به ارتفاع تقریبی ۱۰۰ پا رسید و سپس دچار کاهش ارتفاع شد و در منطقه مسکونی سقوط کرد. در مجموع ۱۵۳ نفر داخل هواپیما و ۸ نفر روی زمین جان خود را از دست دادند. بررسی این حادثه اهمیت شناسایی بادبرشی در ارتفاع پایین، سامانههای هشدار هواشناسی و آموزش خلبانان برای مواجهه با شرایط خطرناک جوی را نشان داد. این حوادث یادآور این واقعیت هستند که ایمنی هوانوردی تنها به طراحی هواپیما وابسته نیست، بلکه ترکیبی از عملکرد خدمه، نگهداری فنی، شرایط محیطی، تجهیزات و مدیریت ترافیک هوایی است. ۱۲. شرکتهای هواپیمایی بهرهبردار Boeing 727 در طول عمر عملیاتی خود توسط تعداد زیادی از شرکتهای هواپیمایی در قارههای مختلف مورد استفاده قرار گرفت. برخی از مهمترین بهرهبرداران آن عبارت بودند از: شرکتهای هواپیمایی آمریکایی: - United Airlines - American Airlines - Eastern Air Lines - Delta Air Lines - Continental Airlines - Pan American World Airways - Northwest Airlines - Federal Express - UPS شرکتهای هواپیمایی اروپایی: - Lufthansa - Iberia - Air France - Dan-Air - Alitalia - British Airways شرکتهای هواپیمایی خاورمیانه و آسیا: - Iran Air - Iran Aseman Airlines - Turkish Airlines - Iraqi Airways - Yemenia - All Nippon Airways این هواپیما در برخی کشورهای آفریقایی و آمریکای جنوبی نیز فعالیت گستردهای داشت. یکی از دلایل محبوبیت ۷۲۷، توانایی آن در انجام پروازهای منطقهای، جابهجایی تعداد قابلتوجهی مسافر و فعالیت در فرودگاههایی با محدودیتهای عملیاتی بود. ۱۳. پایان تولید: با پیشرفت فناوری موتورهای توربوفن و توسعه هواپیماهای دوموتوره اقتصادیتر، بهتدریج نیاز شرکتهای هواپیمایی به هواپیماهای سهموتوره کاهش یافت. مصرف سوخت، هزینه نگهداری سه موتور و افزایش محدودیتهای مربوط به آلودگی صوتی از جمله عواملی بودند که بر کاهش محبوبیت این هواپیما تأثیر گذاشتند. در سال ۱۹۸۴، پس از بیش از دو دهه تولید، خط تولید Boeing 727 متوقف شد. آخرین فروند تولیدشده در سپتامبر ۱۹۸۴ به شرکت Federal Express تحویل داده شد. این هواپیما از نوع 727-200F و مخصوص حمل بار بود. با پایان تولید، میراث ۷۲۷ همچنان در صنعت هوانوردی باقی ماند. این هواپیما در توسعه مسیرهای هوایی منطقهای، گسترش سفرهای جت و طراحی نسلهای بعدی هواپیماهای مسافربری نقش مهمی ایفا کرد. تجربه مهندسی بهدستآمده از طراحی بالها، سیستمهای فلپ، تجهیزات پروازی و ساختار سهموتوره آن، بخشی از تاریخ تکامل هواپیماهای تجاری را شکل داد. امروزه Boeing 727 بیش از آنکه یک هواپیمای مسافربری معمولی باشد، نمادی از دورهای مهم در تاریخ هوانوردی محسوب میشود؛ دورهای که صنعت هواپیماسازی در حال گذار از نسل نخست هواپیماهای جت به فناوریهای پیشرفتهتر بود. --- نتیجهگیری: Boeing 727 یکی از مهمترین دستاوردهای مهندسی شرکت بوئینگ در قرن بیستم به شمار میرود. طراحی سهموتوره، دم T شکل، سیستم فلپ سهشیاره و قابلیت فعالیت در فرودگاههای منطقهای، این هواپیما را به محصولی متمایز در تاریخ هوانوردی تبدیل کرد. این هواپیما نهتنها توانست نیاز شرکتهای هواپیمایی را در مسیرهای کوتاه و متوسط برطرف کند، بلکه با تولید ۱٬۸۳۲ فروند، جایگاه ویژهای در بازار جهانی هواپیماهای تجاری به دست آورد. اگرچه پیشرفت فناوری و ظهور هواپیماهای دوموتوره اقتصادیتر موجب پایان دوران فعالیت گسترده آن شد، Boeing 727 همچنان یکی از نمادهای مهم تاریخ صنعت هوانوردی باقی مانده است. Boeing 727 تنها یک هواپیما نبود؛ بلکه نماینده نسلی از مهندسی بود که مسیر توسعه هوانوردی تجاری را تغییر داد.
نام و نام خانوادگی :
پست الکترونیک :
نظرات:
برای ارتباط با تحریریه سایت به آدرس تلگرامی mohammad_shafikhani@ مراجعه نمایید. به منظور تبلیغات در سایت با آدرس تلگرامی mohammad_shafikhani @ مکاتبه نمایید . برای اعلام مشکل در سایت و نظرات و پیشنهادات خود با آدرس support@aviationarticles.ir مکاتبه فرمایید.
ایده راه اندازی پایگاه خبری aviationarticlesبه بهمن ۱۳۹7 برمی گردد. پایگاه خبری aviationarticlesبا هدف آگاه و حساس سازی شهروندان وعلاقه مندان و در دسترس بودن تمامی تحلیل ها ومطالب روز هوانوردی ایران و جهان در حوزه تخصصی هوانوردی آغاز به کار کرد.
پایگاهی که سعی دارد با بهره گیری از متخصصان با تجربه و مجرب صنعت هوانوردی ، مقالاتی نو ،جامع و مفید را دراختیارمخاطبان خود قراردهد.
تمامی حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به مهندس محمد شفیع خانی می باشد
© طراحی سایت و بهینه سازی : گروه طراحی سیرن